Có thể nói là tiểu thuyết xã hội về nữ quyền đầu tiên tại Việt Nam, Đoạn Tuyệt ngay từ những dòng đầu đã khiến người ta phải lọt thỏm vào nỗi lòng miên man của ả đàn bà Nguyễn Thị Loan: một cái tâm can rối rắm trộn lẫn tình yêu, tình bạn, tình thù và cả tình xót xa. Và vì khai thác nhiều yếu tố như thế, tác phẩm không tránh khỏi việc tạo ra hiềm khích giữa những con người có tư tưởng khác nhau.
Đầu tiên, dễ thấy điểm trừ của tác phẩm này là lậm tình lậm cảm quá. Cứ vài trang sách qua, Nguyễn Tường Tam ‘Nhất Linh’ lại điểm xuyết hình ảnh Dũng chen chúc trong tâm trí Loan, tuy là khéo léo, nhưng cũng gây ngấy cho người đọc lắm! Đã thế, ông còn quá đề cao tình yêu nam nữ. Loan nhờ những hy vọng của tình ái mà hóa thành nữ anh hùng trước cam chịu khổ cực, sau đánh đổ chế độ “đại gia đình”, thay đổi chính mình. Sống hơn mười lăm năm, người đọc chưa thấy ai vì tình cảm đôi lứa mà làm được điều tương tự!
Nhưng, càng đọc Đoạn tuyệt ta càng thấy hay, vì nó khiến ta thỏa mãn tột cùng. Chuyện nam nữ trong truyện vốn chỉ là khung tranh, tuy quan trọng, nhưng không là tất cả: vì ở Đoạn tuyệt, ta còn có những người phụ nữ tân thời là những màu sắc tươi nguyên mơn trớn bức tranh ấy. Tác giả tạo dựng một xã hội cổ hủ giết chết tâm hồn Thị Loan bằng những con dao sắc bén giấu kín đáo trong lớp vỏ gia đình, và cũng chính ông lặng lẽ rút một con dao trong số ấy ra trao cho Thị Loan để cô ta đâm chết chồng mình, đâm chết cái xã hội đầy u uất đó. Con dao dùng để giết người này cũng chính là con dao dùng để giết người kia, suy cho cùng cũng chỉ là một vòng luẩn quẩn chứ không hẳn gọi là đoạn tuyệt. Phải chăng, đoạn tuyệt ở đây chỉ theo mỗi nghĩa đen, ý là kết thúc thói quen cũ mà gửi gắm niềm hy vọng vào những thói quen mới, chứ chẳng phải là đoạn tuyệt khỏi xã hội cổ hủ gì.
Thị Loan chống trả xã hội để mưu cầu hạnh phúc tự do của riêng mình, nhưng bản thân thị cũng ác lắm: thị làm cho một phụ nữ già mất con và một người vợ thảo mất chồng (người đọc đứng trên quan điểm dâu thảo là nàng dâu được hết thảy sự ngợi khen của gia đình chồng); thị làm cho nhiều học trò mất chữ khi không tiếp tục nghề giáo để tỏ rõ quan điểm về sự thoát ly hẳn hoi của mình; thị còn làm tình làm tội biết bao lần với cô Thảo thầy Lâm; lời của thị còn mê hoặc ta, khiến ta oán giận hết thảy những người phụ nữ cũ kĩ khác như mẹ và vợ anh Tuất, dù đáng lẽ họ mới là những kẻ ngu muội đáng thương (cũng bởi lẽ vì ta đã trải qua cái cuộc đời của thị nên lý trí sinh lòng thương cảm). Mà thực sự thì thị cũng nào có đoạn tuyệt gì? Bạn cũ của cô ta: ông bà giáo Lâm, Thảo hay người tình lý tưởng trong mộng của cô ta là Dũng cô ta vẫn giữ khư khư lấy như trẻ con ôm chặt lấy đồ chơi quý của chúng đấy thôi? Vậy Thị Loan đã đoạn tuyệt rồi hay chỉ đơn giản là thực hiện một cuộc đổi máu tầm thường với một lương dân “có vẻ xấu xa” là chồng chị? Thật ra Loan là đóa sen giữa bùn lầy, hay chỉ là loài lưỡng cư nhớp nháp sống thấp thỏm trong một xã hội mới chớm mùi tư sản Pháp mà thôi?
Người đọc buồn, vì đó là những câu hỏi không thể được hồi âm.
Saigon, 22/11/2016.
