Lịch sử không độc lập mà bị chia làm hai: một lịch sử lớn, và một lịch sử nhỏ. Nhưng thay vì phân biệt rạch ròi, chúng luôn được gọi bằng một cái tên duy nhất: Lịch sử.
Lịch sử lớn là lịch sử của những người người quan trọng và chuyện quan trọng, của những niềm vui tuyệt vời và hạnh phúc tột độ.
Lịch sử nhỏ, ngược lại, là lịch sử của những người hay được gọi chung là “bình thường”, của tổ hợp cảm xúc buồn – đau – nhớ và còn là điểm tựa duy nhất giúp lịch sử lớn kia được đứng vững chãi về sau và mãi mãi.
Lịch sử lớn rất dễ tìm, vì nó cứ quẩn quanh con người. Cuốn sách giáo khoa, ngày lễ kỷ niệm, huy chương trên ngực, bằng khen đung đưa… là những hoá thân thường thấy của nó.
Lịch sử nhỏ thì khó khăn hơn. Bản thân có thể nhớ ngày đầu tiên đi học ra sao, nhưng lại chẳng rõ ngày sau đó thế nào. Bản thân có thể nhớ tên vị tướng tài ba đã sống từ trước trăm năm, nhưng lại chẳng nhớ nổi tên của người phò tá đắc lực của vị tướng ấy. Hàng triệu bản thân như thế trên mảnh đất này. Rồi một thế giới như thế. Lịch sử nhỏ không đáng để ghi lại, hoặc cùng lắm chỉ là qua loa vài dòng trong cuốn nhật ký cuộc đời.
“Lịch sử rồi chỉ còn là những khoảng tối trong lòng mỗi người”
Đinh Phương
Đinh Phương trầm ngâm, và Mơ Lam Kinh của anh là một đám mây lịch sử đang rải những đợt mưa buồn xuống trần thế cô đơn. Tại sao anh lại mơ đến cố đô Lam Kinh? Có phải vì Lam Kinh thật nhỏ bé nếu đem so với Đông Kinh hay Huế, và do vậy nó có thể gợi lên được cái lịch sử nhỏ kia? Hay là vì lý do nào đó đang nằm rúc trong quãng lịch sử lớn của chính anh?
Chú thích: Sau khi Lê Lợi lên ngôi (Lê Thái Tổ – thời Hậu Lê), ông đã đặt lại tên cho kinh đô là Đông Kinh (kinh đô phía Đông) thay cho cái tên Đông Quan mà giặc Minh để lại, đồng thời cho xây dựng một kinh thành ở đất tổ Lam Sơn (vùng thượng du Thanh Hóa ngày nay), đặt tên là Lam Kinh, hay còn gọi là Tây Kinh (kinh đô phía Tây).
Không thể biết được, chỉ có chuyện anh kể là rõ ràng. Chỉ có lịch sử nhỏ trong Mơ Lam Kinh là rõ ràng. Hơn hết thảy. Những câu chuyện của Đinh Phương ghép lại thành một chuyến bay khứ hồi giữa hiện tại và quá khứ, với mười ba hành khách đều là hiện thân của những lịch sử nhỏ khác nhau. Cũng như Lam Kinh. Cũng như anh. Cũng như nhiều người trong chúng ta.
“Một người chết, chôn, hết.
Cuộc đời mấy chục năm gói gọn lại một nhúm trong ký ức người thân.
Những người thân cũng lần lượt rủ nhau đi.
Sạch bách.
Thế thì đằng đẵng sống bao năm để làm gì?”
Đinh Phương
Mỗi truyện ngắn trong Mơ Lam Kinh đều có một lịch sử lớn và một lịch sử nhỏ, vì lẽ thường tình chúng phải đi cùng nhau. Đó là Nguyễn Thái Học và cô vợ trẻ. Đó là công chúa Lý Oanh (chị Lý Chiêu Hoàng) và người bạn đặc biệt của nàng. Đó là bố và con. Đó là Đế Thích và Trương Ba. Và nhiều nữa. Chúng tạo ra cơn dằn vặt giữa ý nghĩa cuộc sống và ý nghĩa lịch sử. Chúng nhen nhóm xung đột giữa lịch sử nhỏ và lịch sử lớn. Dằn vặt và xung đột cốt để tìm ra bằng được câu trả lời cho một nghi ngờ duy nhất:
– Sống, để làm gì?
Người ta chỉ biết đến sự dịch chuyển của thời gian thông qua nhịp di chuyển của dòng người.
Đinh Phương
Vài người cứ đi, từ nhà đến trường, từ trường đến cơ quan, từ cơ quan về nhà, rồi nằm xuống thành quãng lịch sử nhỏ như hạt bụi để dòng chảy thời gian đến đón về. Vài người đứng lại trong nhịp di chuyển ấy, để bụi bám vào, tích tụ dần dà thành những toà tháp vững chãi mang tên lịch sử lớn.
Những lịch sử nhỏ và lịch sử lớn của những lịch sử nhỏ và lịch sử lớn mới làm nên một lịch sử hoàn hảo ôm trọn cả ngàn năm thăng trầm. Lịch sử do đó không chỉ là câu chuyện của một vài người, một vài chuyện, hay một vài niềm vui.
Ai cũng cần lịch sử
vì ai cũng là lịch sử.
